Friday, February 24, 2012

Post 12: JAUNDICE (MÎT LIAM)

Jaundice:  Thisena thil awm pakhat ‘bilirubin’  an tih hi a nih tûr aia tam a awm chuan taksa (vun, mit ) leh zun te an lo eng a,  chu chu ‘Jaundice’ an tih, Mizovin ‘mît liam’  kan lo tih chu  a ni. Bilirubin hi mîta tel ve tlat a ni a, Jaundice natna  ‘mît liam’ tia han sawi  pawh hi a inhmeh khawp mai.  Bilirubin hi thisena Red Blood Cells (RBC) an tih keh chhia aṭangin a insiam a, chu chu thin (liver) hian lo la chhâwngin taksa tan a nih tûr dik tak ni tûrin a lo sâwngbàwl ta ṭhin a ni.

Jaundice chi hrang hrangte:  Jaundice awm chhan hi hetiang hian a awlsam zâwngin lo thliar hrang  ila:
1.    Pre-hepatic jaundice:  Bilirubin kalkawngah thin(liver) a thlen hmain dik lo  a awm. Hetah hian thisena RBC kha engemaw avangin a nih tur pangngai aia nasain a keh chhia a, chu chuan taksaa bilirubin kha a tipung ta hluai ṭhin a ni.  Malaria avanga jaundice awm ṭhin te pawh hi a chhan chu hetiang hi a ni.
2.    Hepatic jaundice: Thinah engemaw dik lo a awm.  Hepatitis te, cancer te, zu in tam luat te, damdawi hnathawh leh thil dangten  thin an khawih chhe thei a. Mît kha luang chhuak lovin a tling khâwm ta ṭhin a, chu chuan jaundice a siam ṭhin a ni.
3.    Post-Hepatic jaundice:  Bilirubin kalkawngah thin a pelh hnuin dik lo/ dâltu a awm.

Jaundice awmtîr thei thil langsâr zualte:
·         Hepatitis
·         Cancer
·         Alcohol
·         Thin hnai la
·         Damdawi
o   Paracetamol
o   Halothane (Hnimhlum)
o   TB damdawi
o   Steroids, adt.
Jaundice veiin eng ‘test’ te nge tih ngai?
·         Thisen test – hepatitis chi hrang hrang an awm leh awm loh hmuchhuak turin; thin ṭhat leh ṭhat loh en turin; thin cancer awm leh awm loh hriat nan, leh adt.
·         Zun test – bilirubin(urobilinogen)
·         Ultrasound – thin leh a vêlah bâwk a awm leh awm loh te, mît kawngah hnawhtu a awm em tih te Ultrasound hian a hmu thei dawn a ni.

A ṭûl dâna zirin hengte pawh hi tih a ngai mai thei bawk:
·         CT Scan  
·         Liver Biopsy
·         ERCP (Endoscopic Retrograde Cholangiopancreatography)

Jaundice enkawlna:  Amah Jaundice hrim hrim hi natna  a ni lo va, a awmtîrtu natna lo lanchhuah dân pakhat a ni chauh zâwk a ni. Chuvangin, a enkawl dân pawh jaundice awmtîrtu natna  kha hriat chhuaha enkawl a ni ber mai. Entîr nan mît luan chhuahna dâltu awm avânga jaundice lo awm chu a dâltu kha lâk bo theih chuan jaundice chu a reh nghâl mai dawn a ni. Malaria vânga jaundice pawh malaria tihdam kha a enkawl dân chu a ni leh mai. Jaundice awmtîrtu chi hrang hrang enkawl dân chu helaiah hi chuan kan sawi sêng lo tih a chiang nghâl a, ni danga sawiah khêk rih ila a ṭha mai âwm e.