Jaundice: Thisena thil awm pakhat ‘bilirubin’ an tih hi a nih tûr aia tam a awm chuan taksa (vun, mit ) leh zun te an lo eng a, chu chu ‘Jaundice’ an tih, Mizovin ‘mît liam’ kan lo tih chu a ni. Bilirubin hi mîta tel ve tlat a ni a, Jaundice natna ‘mît liam’ tia han sawi pawh hi a inhmeh khawp mai. Bilirubin hi thisena Red Blood Cells (RBC) an tih keh chhia aṭangin a insiam a, chu chu thin (liver) hian lo la chhâwngin taksa tan a nih tûr dik tak ni tûrin a lo sâwngbàwl ta ṭhin a ni.
Jaundice chi hrang hrangte: Jaundice awm chhan hi hetiang hian a awlsam zâwngin lo thliar hrang ila:
1. Pre-hepatic jaundice: Bilirubin kalkawngah thin(liver) a thlen hmain dik lo a awm. Hetah hian thisena RBC kha engemaw avangin a nih tur pangngai aia nasain a keh chhia a, chu chuan taksaa bilirubin kha a tipung ta hluai ṭhin a ni. Malaria avanga jaundice awm ṭhin te pawh hi a chhan chu hetiang hi a ni.
2. Hepatic jaundice: Thinah engemaw dik lo a awm. Hepatitis te, cancer te, zu in tam luat te, damdawi hnathawh leh thil dangten thin an khawih chhe thei a. Mît kha luang chhuak lovin a tling khâwm ta ṭhin a, chu chuan jaundice a siam ṭhin a ni.
3. Post-Hepatic jaundice: Bilirubin kalkawngah thin a pelh hnuin dik lo/ dâltu a awm.
Jaundice awmtîr thei thil langsâr zualte:
· Hepatitis
· Cancer
· Alcohol
· Thin hnai la
· Damdawi
o Paracetamol
o Halothane (Hnimhlum)
o TB damdawi
o Steroids, adt.
Jaundice veiin eng ‘test’ te nge tih ngai?
· Thisen test – hepatitis chi hrang hrang an awm leh awm loh hmuchhuak turin; thin ṭhat leh ṭhat loh en turin; thin cancer awm leh awm loh hriat nan, leh adt.
· Zun test – bilirubin(urobilinogen)
· Ultrasound – thin leh a vêlah bâwk a awm leh awm loh te, mît kawngah hnawhtu a awm em tih te Ultrasound hian a hmu thei dawn a ni.
A ṭûl dâna zirin hengte pawh hi tih a ngai mai thei bawk:
· CT Scan
· Liver Biopsy
· ERCP (Endoscopic Retrograde Cholangiopancreatography)
Jaundice enkawlna: Amah Jaundice hrim hrim hi natna a ni lo va, a awmtîrtu natna lo lanchhuah dân pakhat a ni chauh zâwk a ni. Chuvangin, a enkawl dân pawh jaundice awmtîrtu natna kha hriat chhuaha enkawl a ni ber mai. Entîr nan mît luan chhuahna dâltu awm avânga jaundice lo awm chu a dâltu kha lâk bo theih chuan jaundice chu a reh nghâl mai dawn a ni. Malaria vânga jaundice pawh malaria tihdam kha a enkawl dân chu a ni leh mai. Jaundice awmtîrtu chi hrang hrang enkawl dân chu helaiah hi chuan kan sawi sêng lo tih a chiang nghâl a, ni danga sawiah khêk rih ila a ṭha mai âwm e.